مرکز تحقیقات علمی کاربردی آب، خشکسالی و تغییر اقلیم

English   |     |     |  
 انتخاب وب سایت:

مطالبی که در این قسمت ارائه شده‌اند همه از گزارش پروژه تحقیقاتی آقای دکتر حسین خراسانی زاده و همکاران (مرجع زیر) که در فاصله سال‌های 1383 تا 1386 انجام شده است اقتباس شده‌اند.

مرجع: دکتر حسین خراسانی زاده، مهندس علی دلخواه و مهندس عباس مزروعی، عنوان پروژه تحقیقاتی: "مطالعه مقایسه ای مصارف آب کشاورزی و شهری و  بررسی اثرات کمی و کیفی برداشت از منابع زیر زمینی دشت کاشان و پیش بینی آینده"، کارفرما: شرکت آب و فاضلاب کاشان، اتمام اردیبهشت 1386.

 

1- مقدمه:

تخلیه سفره آب زیرزمینی دشت کاشان توسط چاههای عمیق و نیمه عمیق، قنوات و چشمه‌ها انجام می‌شود. در سال 1360 برای اولین بار دشت کاشان به دلیل افت بیش از حد سطح آب زیرزمینی ممنوعه اعلام شده است. همچنین با توجه به شدت یافتن روند افت سطح آب کماکان این ممنوعیت در سالهای بعدی هم برقرار بوده است. با این وجود ادامه حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق و بهره‌برداری بیش از حد از سفره آبزیرزمینی علیرغم پتانسیل آبی ضعیف و ممنوعه بودن دشت، لطمات جبران ناپذیری به سفره دشت کاشان وارد نموده است. به همین دلیل اکثر قنوات دشت خشک شده و آبدهی چاههای قدیمی کاهش زیادی یافته است. به همین دلیل کف شکنی و یا جابجائی چاهها یکی از اقدامات رایجی است که  بطور پیوسته در همه سال‌های گذشته در منطقه دشت کاشان انجام می‌شود. با این وجود این اقدامات بطور کلی و حتی موردی تأثیر چندانی در میزان برداشت نداشته است.

در سال 1344 هجری شمسی تعداد کل قنوات آبدار در دشت کاشان 123 رشته و تخلیه سالیانه این قنات‌ها حدود 24 میلیون متر مکعب بوده است. همچنین در همین سال‌ها در بسیاری از منازل دشت کاشان چاه های دستی کم‌عمق وجود داشته است که با روش های دستی از آن‌ها آب برداشت می‌شده است. همچنین در دشت کاشان دو چشمه به نامهای چهل چشمه و چشمه سلیمانیه (فین) وجود دارد. چشمه سلیمانیه فین آهکی بوده و یکی از چشمه‌های پر آب ایران با دبی ثابت حدود 320 لیتر در ثانیه است. همچنین چهل چشمه در منطقه دهنار از دبی 16 لیتر بر ثانیه برخوردار است. مجموع تخلیه سالانه این چشمه‌ها برابر 12/10 میلیون متر مکعب است.

مهمترین عامل تخلیه سفره آب زیرزمینی در دشت کاشان چاههای عمیق هستند. طی سالیان بعد از پیروزی انقلاب و همراه با افزایش جمعیت حفر چاههای عمیق در دشت کاشان برای استفاده کشاورزی رواج پیدا نمود و برداشت گسترده از چاه‌ها باعث افت شدید سطح آب زیرزمینی شد. بطوریکه در سالهای پس از حفر چاه‌ها اکثر قنوات خشک شدند و همچنین چاههای نیمه عمیق جای خود را به چاههای عمیق داده‌اند. در شرایط فعلی فقط تعداد انگشت شماری از قنات‌ها باقی مانده‌اند. اولین چاه در منطقه دشت کاشان در سال 1335 در جاده فین با عمق 150 متر حفر شده است و بعد از آن تعدادی چاه دیگر برای استحصال آب برای شبکه در حال احداث آب شرب و بهداشتی شهر کاشان حفر شده‌اند. اولین آماربرداری برای مشخص نمودن میزان برداشت از سفره دشت کاشان در سال 1344 انجام شده است. در این آماربرداری تعداد چاهای عمیق و نیمه عمیق به ترتیب 67 و 32 حلقه و میزان تخلیه سفره توسط آن‌ها 73 میلیون مترمکعب اندازه‌گیری شده است. یک پژوهش انجام شده در سال 1356 در منطقه ابوزیدآباد وجود فقط تعداد 6 حلقه چاه نیمه عمیق و 7 حلقه چاه عمیق با تخلیه سالانه حدود 6 میلیون متر مکعب را اعلام نموده است. در حال حاضر در کل منطقه ابوزیدآباد شامل مسیر جاده آن و روستاهای تابعه آن صدها حلقه چاه عمیق فعال وجود دارد و چنانچه از شکل 1 دیده می‌شود این منطقه از نظر تعداد چاهها یکی از پر تراکمترین مناطق دشت کاشان میباشد. تنها در سال 1358 تعداد 105 حلقه چاه در کل دشت کاشان حفر شده است که بیشترین آمار حفر چاه در یک سال بوده است. در سال 1357 نیز تعداد 85 چاه حفر شده است. اکثر این چاه‌ها در زمان حفر هیچ مجوزی نداشته‌اند ولی با استفاده از قوانین بعدی و به تدریج مجاز اعلام شده‌اند.

 

شکل 1 توزیع مکانی چاه‌های مجاز در دشت کاشان (1384)

در آخرین آماربرداری که در سال 1382 انجام شده است تعداد چاههای عمیق و نیمه عمیق مجاز در دشت کاشان به ترتیب 790 و 63 حلقه و تخلیه سفره توسط چاهها 6/238 میلیون متر مکعب ارزیابی است. با توجه به آماربرداری سال 1382 مجموع چاههای مجاز عمیق و نیمه عمیق کاشان اعم از فعال و غیر فعال 924 حلقه بوده است. از این 790 حلقه تعداد 597 حلقه فعال بوده و میزان آبدهی سالیانه آنها نیز برابر 6/238 میلیون مترمکعب برآورد شده است و تعداد 193 حلقه نیز غیر فعال ذکر شده است. ازتعداد 63 حلقه چاه نیمه عمیق آماربرداری شده 35 حلقه فعال و تخلیه سالیانه آنها 10 میلیون مترمکعب و تعداد چاههای نیمه‌عمیق غیر فعال بالغ بر 28 حلقه بوده‌اند. با توجه به ضعف قوانین و اهمال متولیان، متأسفانه در طی سال های 57 به بعد تعداد زیادی چاه غیر مجاز برای استفاده بخش کشاورزی در دشت کاشان حفر شده‌اند. متأسفانه اطلاع دقیقی از تعداد این چاه‌ها وجود ندارد، ولی به نظر می‌آید که تعداد آنها حتی بیشتر از تعداد چاه‌های مجاز باشد.

2- حجم و مقایسه انواع برداشت ازسفره:

یکی از اقدامات مهمی که برای ارزیابی میزان واقعی بهره‌برداری اهمیت دارد محاسبه مستقیم میزان مصارف در بخش‌های مختلف با استفاده از نیازها و با استناد به آمار صحیح و سایر منابع اطلاعاتی است. متاسفانه چنین اقدامی در منطقه دشت کاشان تا سال 1383 سابقه نداشته است. با این وجود طی یک تحقیق گسترده که در فاصله سال های 83 تا 85 انجام شده است، خراسانی زاده و همکاران با ارزیابی مقدار واقعی مصرف آب در بخش‌های مختلف کشاورزی، دامداری، صنعتی، فضای سبز شهری و شرب و بهداشتی در محدوده دشت کاشان در طول یک سال میزان برداشت از سفره آب زیرزمینی را محاسبه نموده و آن را صحت‌سنجی نموده‌اند. در ادامه و طی سرفصل های زیر راجع به میزان مصرف و نحوه محاسبه آن در بخش های مختلف مطالبی ارائه شده‌اند.

2-1 مصرف در بخش کشاورزی 

با عنایت به تبدیل شدن آران و بیدگل به شهرستان، در حال حاضر از نظر تقسیمات کشوری بخشی از اراضی کشاورزی دشت کاشان در محدوده شهرستان کاشان و بخشی دیگر در محدوده شهرستان آران و بیدگل واقع است. در سال زراعی 83-84 سطح کل زیر کشت محصولات باغی و زراعی در این دو شهرستان جمعاٌ حدود  22515 هکتار بوده است که حدود 9665 هکتار آن در محدوده شهرستان کاشان و حدود 12850 هکتار مابقی در محدوده شهرستان آران و بیدگل قرار دارد. علاوه بر این سطح قابل توجهی از اراضی قابل کشت در دشت کاشان که سابقه کشاورزی با استفاده از آب قنات‌ها را دارند اکنون بصورت بایر رها شدهاند و هر ساله بدلیل آیش در بخشی دیگری از اراضی کشتی صورت نمیگیرد.  

متاسفانه آمار و اطلاعات جامعی از سطح کل زیر کشت در دشت کاشان در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی موجود نیست. با این وجود مطابق بررسی بعمل آمده در این تحقیق کل اراضی واگذار شده توسط شورای هیئت واگذاری در منطقه مربوط به دشت کاشان در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی حدود 8500 هکتار بوده است، که از این مقدار حدود 5500 هکتار در محدوده فعلی شهرستان آران و بیدگل و 3000 هکتار در محدوده فعلی شهرستان کاشان واقع است. لذا با یک تقریب خوب به نظر می‌آید که کل اراضی زیر کشت در دشت کاشان در سال 1357 حدود 14000 هکتار بوده است و بطور کلی سطح زیر کشت در دشت کاشان در مقایسه با سال زراعی 56-57 حدود 60 در صد رشد پیدا نموده است. البته در کل دشت این رشد از توزیع یکنواختی برخوردار نبوده است، بگونه‌ای که بیشترین درصد رشد مربوط به منطقه ابوزیدآباد است. اطلاعات موردی مربوط به منطقه ابوزیدآباد حاکی از آن است که در سال 1355 سطح کل زیر کشت محصولات باغی و زراعی در این منطقه حدود 400 هکتار بوده است. ولی مطابق آمار ارائه شده از سوی جهاد کشاورزی آران و بیدگل در سال زراعی 84-83 سطح کل زیر کشت در همین منطقه حدود 4100 هکتار بوده‌است، که بیانگر رشدی 1000 درصدی است.

توسعه سطح زیر کشت در دشت کاشان توام با تغییر مقدار مقایسه‌ای نوع محصولات کشاورزی نیز بوده است. بعنوان نمونه در منطقه ابوزید آباد در سال 1355 بیش از 60 درصد اراضی کشاورزی زیر کشت گندم و جو بوده است،  در حالی که در سال زراعی 83-84 این میزان کمتر از 44 درصد بوده است.

مطابق اعلام جهاد کشاورزی کاشان در سال زراعی 83-84 سطح کل زیر کشت محصولات باغی و زراعی در اراضی دشت کاشان در محدوده شهرستان کاشان 9665 هکتار و مطابق اعلام جهاد کشاورزی آران و بیدگل حدود 12850 هکتار بوده است. لذا در مجموع سطح کل زیر کشت در دشت کاشان در سال زراعی 83-84 بیش از 22500 هکتار بوده است.

مقایسه سطح زیر کشت محصولات باغی و زراعی نشان داده است که در محدوده شهرستان کاشان حدود 46 درصد از کل اراضی زیر کشت اختصاص به محصولات باغی دارد (حدود 4600 هکتار) در شرایطی که در محدوده شهرستان آران و بیدگل این رقم فقط حدود 10 درصد (حدود 1300 هکتار) است. این تفاوت به دلیل شرایط متفاوت اقلیمی و شرایط آب و خاک برای مزارع نزدیک به کویر است که اجازه پرورش محصولات باغی را نمی‌دهد.

2-1-1- مقدار آب مصرفی به ازای هر کیلوگرم محصول تولیدی

منظور از آب مصرفی به ازای هر کیلوگرم محصول تولیدی مقدار آبی است که برای آبیاری این محصولات از سفره آب زیرزمینی برداشت می‌شود. البته فقط بخش کمی از این آب صرف رشد گیاه و درخت و پرورش محصول می‌شود و به عبارتی نیاز آبی را تأمین کند و متأسفانه بخش قابل توجهی از آن تبخیر می‌شود (حدود 80 درصد) و فقط بخش کمی از آن دوباره به سفره نفوذ پیدا می‌کند (حدود 20 درصد). نتایج بدست آمده در تحقیق خراسانی زاده و همکاران در جدول 1 بصورت مقدار آبی که برای هر کیلوگرم محصولات عمده باغی و زراعی در این دشت برای آبیاری مصرف می شود اعلام شده است. مقادیر نشان داده شده در جدول 1 بیانگر مصرف بسیار بالای آب محصولات باغی و زراعی در دشت کاشان به ازای هر کیلوگرم محصول تولیدی بدلیل شرایط اقلیمی و نرخ تبخیر بسیار بالا است. میزان آب مصرفی برای بعضی از محصولات اعجاب‌انگیز است، به عنوان نمونه برای تولید یک کیلوگرم سبزی به بیش از 300  کیلوگرم آب و برای یک کیلوگرم پنبه به 6780 کیلوگرم آب نیاز است.

جدول 1- آب مصرف شده به ازای هر کیلوگرم برخی محصولات عمده کشاورزی در دشت کاشان

نام محصول

آب مصرفی در سال به ازای هر هکتار (متر مکعب)

عملکرد محصول

(هکتار/کیلوگرم)

آب مصرف شده بر هر کیلوگرم محصول (کیلوگرم)

انار

24150

14000

1730

پسته

27000

1400

19000

انگور

22000

10000

2200

بادام

22500

1000

22500

گل محمدی

12000

4000

3000

گوجه (آلوچه)

18500

5400

3400

زردآلو

18500

8000

2315

قیسی

18500

7000

2642

جو

7500

3500

2140

گندم

10500

3600

2915

هندوانه

16500

30000

550

خربزه

15000

30000

500

طالبی و گرمک

15000

37000

405

پیاز

19500

40000

530

گوجه فرنگی

20500

27500

745

بادمجان

15000

40000

375

خیار

13000

40000

325

سبزیجات برگی

12500

30000

415

یونجه

27000

9200

2940

ذرت علوفه‌ای

15500

45000

345

پنبه

21000

3100

6780

 

با توجه به سطح زیر کشت محصولات مختلف در دشت کاشان مقدار آب مورد نیاز سالانه برای آبیاری محاسبه شده است. بدین منظور از نتایج مطالعات سازمان هواشناسی‌ کشور در خصوص نیاز خالص آبی محصولات در دشت کاشان و دوره آبیاری و حجم آن استفاده شده است. در جدول 2 سطح زیر کشت محصولات مختلف در سال زراعی 83-84 و نتایج محاسبات مربوط به نیاز آبی هر هکتار از هر محصول کشاورزی در دشت کاشان بصورت تفکیکی و نهایتاً نیاز کل (حجم کل آبی که برای آبیاری استفاده می‌شود) ارائه شده است.

جدول 2- نیاز آبی کل محصولات کشاورزی دشت کاشان

نوع محصول

نام محصول

سطح  (هکتار)

نیاز آبی هرهکتار(m3)

نیاز آبی کل(m3)

باغی

انواع آلو

1

18500

18500

انار

2677

24150

64686600

انجیر

50

20000

1000000

انگور

130

22500

2925000

بادام

100

22500

2250000

باغات مخلوط

120

20000

2400000

به

10

24000

240000

پسته

2080

27000

56160000

زردآلو

95

18500

1757500

زیتون

228

8000

1824000

سیب

25

24000

600000

غیر مثمر

3

15000

45000

قیسی

150

18500

2775000

گردو

50

24500

1225000

گلابی

2

24000

48000

گلستان(گل محمدی)

50

12000

600000

گوجه (آلوچه)

156

18500

2886000

گیلاس

4

21000

84000

هلو

2

24000

48000

غلات

گندم

2350

10500

24675000

جو

5200

7500

39000000

ذرت دانه‌ای

168

15500

2604000

ارزن

217

13500

2929500

حبوبات

نخود

80

12000

960000

انواع لوبیا

50

15000

750000

جالیزی

هندوانه

178

16500

2937000

خربزه

275

15000

4125000

طالبی و گرمک

1755 

15000

26325000

 

نوع محصول

نام محصول

سطح  (هکتار)

نیاز آبی‌هرهکتار(m3)

نیاز آبی کل(m3)

جالیزی (ادامه)

خیار

204

13000

2652000

انواع کدو

6

13000

78000

انواع سبزیجات

سیب زمینی

3

19000

57000

پیاز

278

19500

5421000

گوجه فرنگی

162

20500

3321000

بادمجان

317

15000

4755000

باقلا

180

13500

2430000

لوبیا سبز

3

12000

36000

سیر

2

15000

30000

سبزیجات

برگی

790

12500

9875000

غده ای

61

12000

732000

گیاهان علوفه‌ای

یونجه

900

27000

24300000

شبدر

10

27000

270000

ذرت علوفه‌ای

680

15500

10540000

شلغم علوفه‌ای

194

12000

2328000

چغندر علوفه‌ای

50

12000

600000

دانه‌های روغنی

گلرنگ

18

13000

234000

کلزا

374

13000

4862000

گیاهان صنعتی

تنباکو

34

20000

680000

پنبه

1893

21000

39753000

سایر محصولات

آفتابگردان آجیلی

110

15000

1650000

زعفران

3

5000

15000

زیره

28

7500

210000

کدو آجیلی

2

12000

24000

محصولات گلخانه‌ای

انواع محصولات

8

4350

34800

جمع کل

22515

-

360765900

 

نتایج محاسبات ارائه شده در جدول 2 نشان می‌دهد که نیاز ناخالص آبی سالانه کل محصولات کشاورزی دشت کاشان در سال زراعی 83-84  بیش از 360  میلیون مترمکعب بوده است.

2-2- آب مصرفی در بخش دامداری

در جدول 3 تعداد دامها و طیور موجود در دشت کاشان در سال 1384 و نیاز آبی آنها و حجم کل آب مورد نیاز سالانه ارائه شده است.

جدول 3-  نیاز آبی سالانه دام ها و طیور موجود در دشت کاشان

نوع دام یا طیور

تعداد در محدوده شهر کاشان

تعداد در محدوده شهر آران و بیدگل

مجموع

نیاز آبی سالانه (لیتر بر واحد دام یا طیور)

نیاز آبی مجموع

(مترمکعب)

گوسفند و بره و بز

46100

80000

126100

9000

1134900

مرغ گوشتی

1068650

773500

1792150

365

654135

مرغ تخم گذار

388000

226500

614500

438

269151

گاو شیری

9000

10000

19000

146000

2774000

شتر مرغ

-

150

150

10000

1500

گاو گوشتی و گوساله

8000

10000

18000

73000

1314000

جمع کل نیاز آبی دام و طیور (متر مکعب)

6147686 

 

2-3- آب مصرفی در بخش صنعتی

در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی صنایع موجود در دشت کاشان محدود به سه کارخانه بزرگ مخمل و ابریشم، ریسندگی و بافندگی و فرش راوند کاشان بود و بجز چند واحد سنگبری فقط تعدادی کارگاه متوسط و کوچک صنعتی دیگر فعالیت داشتند. بدلیل نوع فعالیتهای نساجی شامل رنگرزی و مراحل وابسته مثل شستشو در کارخانجات ریسندگی و بافندگی و مخمل و ابریشم حجم کل آب مصرفی این صنایع قابل ملاحظه بود (حدود 7 میلیون متر مکعب در سال). پس از پیروزی انقلاب و بخصوص از سال 1370 به بعد با کاهش فعالیت‌های تولیدی این کارخانجات مصرف آب آنها نیز کاهش چشمگیری پیدا نمود. البته پس از پیروزی انقلاب اسلامی تعداد صنایع کوچک و متوسط مستقر در دشت کاشان بطرز چشمگیری رشد پیدا نموده است. اکثر این صنایع در سه شهرک صنعتی امیرکبیر، جعفر آباد و شهرک صنعتی آران و بیدگل بصورت مجتمع واقع هستند و مابقی در حاشیه شهر پراکنده هستنند. به جز چند واحد صنعتی مثل واحدهای نساجی و تولید مواد غذایی و کاشی و چینی سازی اکثر این صنایع مصرف آب چندانی برای فرایندهای تولید ندارند و مصرف آب آنها بیشتر به منظور شرب و بهداشتی و فضای سبز محوطه داخلی این واحدها است. مطابق آمار اداره امور آب کاشان تاکنون مجوز حفر 136 حلقه چاه مربوط به فعالیتهای صنعتی صادر و این چاهها حفر شده اند. از این تعداد 88 حلقه فعال هستند و حجم کل آب برداشتی از این چاهها حدود 5 میلیون متر مکعب برآورد شده است.

2-4- آب مصرفی برای فضای سبز شهری

مطابق گزارش مدیریت فضای سبز شهرداری کاشان در مجموع 700 هکتار فضای سبز تحت پوشش این مدیریت قرار دارد و برای آبیاری آن از 18 عدد چاه متعلق به شهرداری و بسته به نیاز به خصوص در فصول گرم سال از 6 عدد چاه بصورت استیجاری و قراردادی استفاده می‌شود. دبی کل چاههای متعلق به خود شهرداری 700 لیتر بر ثانیه می‌باشد. با توجه به اینکه در ماههایی از سال از آب کمتری برای آبیاری استفاده می‌شود بنا بر نظر مدیر فضای سبز شهرداری میتوان دبی 700 لیتر بر ثانیه را به طور پیوسته برای 10 ماه لحاظ نمود. لذا مجموع کل آب مورد نیاز برای فضای سبز حدود 18 میلیون متر مکعب برآورد می‌شود.

مطابق گزارش مدیریت فضای سبز شهرداری آران وبیدگل این شهرداری در مجموع 65 هکتار فضای سبز را تحت پوشش خود دارد و برای آبیاری آن از چاههای متعددی که متعلق به شهرداری است استفاده می‌شود. دبی متوسط آبیاری در طول سال حدود 60 لیتر بر ثانیه و حجم کل آب مورد نیاز حدود 2 میلیون مترمکعب برآورد می شود. لذا اگر از آب مصرفی فضای سبز شهرهای کوچک موجود در بخش مرکزی شهرستان کاشان و بخش های آران و بیدگل صرف نظر شود حجم کل آب مصرف شده برای فضای سبز شهرستان‌های کاشان و آران و بیدگل به تنهایی حداقل حدود 20 میلیون متر مکعب است.


2-5- آب مصرفی شهری (شرب و بهداشتی)

شهرستان  کاشان و روستاهای بخش مرکزی آن باضافه شهر آران و بیدگل و کلیه بخشها و روستاهای آن در محدوده دشت کاشان واقع هستند. مطابق آمار شرکت آب و فاضلاب کاشان مصرف کل آب شهری در خود شهر کاشان و حاشیه آن شامل فینین و حسن آباد و لتحر و راوند و خزاق و طاهر آباد در طول سال 1384 حدود 20227477 متر مکعب بوده است. شهر کاشان و حومه آن در ابتدای سال 1384 حدود 270000 نفر جمعیت داشته است. آمار ارائه شده بیانگر مصرف متوسط روزانه حدود 205 لیتر برای هر نفر در هر روز است که برای شهری مثل کاشان با توجه به شرایط آب و هوایی، تلفات آب و با عنایت به عادات و فرهنگ مردم آن قابل قبول است. 

مطابق آمار شرکت آب و فاضلاب کاشان مصرف کل آب شهری در خود شهر آران وبیدگل در طول سال 1384 حدود 4684027 متر مکعب بوده است. شهر آران و بیدگل در ابتدای سال 1384 حدود 60000 نفر جمعیت داشته است. لذا مصرف متوسط روزانه در این شهر حدود 213 لیتر برای هر نفر بوده ‌است.

متاسفانه بدلیل پخش بودن جمعیت در روستاها و شهرهای بخش مرکزی کاشان و شهرها و روستاهای تابعه شهر آران و بیدگل که همگی در دشت کاشان واقع هستند آمار دقیقی از مصرف آب شهری آنها موجود نیست. با این وجود مجموع جمعیت ساکن در این روستاها و شهرها در سال 84 حدود 60000 نفر بوده است. لذا اگر متوسط مصرف روزانه برای هر نفر 200 لیتر بر روز در نظر گرفته‌شود کل مصرف آب شهری برای این جمعیت در سال 84  حدود 4380000 متر مکعب برآورد می‌شود.

اطلاعات مربوط به مصارف آب شهری در شهرستان کاشان و آران و بیدگل و بخش مرکزی کاشان و شهرها و روستاهای تابعه آران و بیدگل که از چاههای دشت کاشان برداشت شده است در جدول 4 خلاصه شده است.

جدول 4-  مقدار آب مصرفی شهری شهرستان های کاشان و آران و بیدگل و شهرها و روستاهای واقع در دشت کاشان در سال 1384

نام محل

جمعیت

حجم کل آب برداشتی از چاههای دشت کاشان

شهرستان کاشان

270000

18322571

شهرستان آران و بیدگل

60000

4684027

مجموع شهرها و روستاهای بخش مرکزی کاشان و شهرها و روستاهای تابعه شهر آران و بیدگل

60000

4380000

جمع کل (متر مکعب)

390000

27386598

 

3- مقایسه مصارف

در جدول 5 مصارف آبی مختلف که در طول سال 84 از منابع زیر زمینی دشت کاشان برداشت شده‌اند با هم مقایسه شده‌اند. حجم کل آب برداشتی از سفره آب زیر زمینی در دشت کاشان حدود 420 میلیون مترمکعب و سهم مجموع مصارف کشاورزی و دامداری و فضای سبز بیش از 92 در صد از این مقدار یعنی حدود 387 میلیون متر مکعب بوده است.

جدول 5-  مقایسه مصارف مختلف آب در دشت کاشان

نوع مصرف

حجم کل (متر مکعب)

درصد

کشاورزی

360765100

86

دامداری

6147686

1.5

صنعتی

5000000

1.2

فضای سبز

20000000

4.8

شرب و بهداشتی

27386598

6.5

مجموع

419299384

100

 

4- نتیجه‌گیری

نتایج بررسی‌ها در تحقیق خراسانی زاده و همکاران مشخص نموده است که بدلیل شرایط اقلیمی و نرخ تبخیر بسیار بالا، مصرف ناخالص آب برای بعضی از محصولات کشاورزی بسیار بالا است، به عنوان نمونه برای تولید یک کیلوگرم پنبه حدود 7 متر مکعب و برای تولید یک کیلو انار حدود 7/1 متر مکعب آب استفاده می شود.

در سال 1384 حجم کل آب برداشتی از سفره آب زیر زمینی در دشت کاشان حدود 420 میلیون مترمکعب و سهم مجموع مصارف کشاورزی، دامداری و فضای سبز بیش از 92 درصد و سهم مصارف شرب و بهداشتی و صنعت جمعاً کمتر از 8 درصد بوده است.

به طور متوسط سطح آب زیرزمینی از مهرماه 1369 تا شهریور ماه 1384 حدود 34/7 متر افت نموده است. این افت در مناطق مختلف دشت یکسان نبوده ولی بیشترین افت در منطقه راوند به میزان 55 متر اتفاق افتاده است. همچنین در این مدت حدود 433 میلیون متر مکعب از ذخیره آبخوان کم شده است

هیدروگراف واحد دشت نشان داده است که تعادل بین ورودی‌ها و خروجی‌های آبخوان بهم خورده است. در حال حاضر دو دسته جریان شامل جریان آب شیرین از سمت ارتفاعات و آبخوانهای مجاور و جریان آب شور از طرف شوره زارها به سمت دشت برقرار است. نتیجه محاسبات مربوط به بیلان در آبخوان دشت کاشان نشان داده است که در سال آبی 84-1383 حدود 32 میلیون متر مکعب از میزان ذخیره مخزن آبخوان دشت کاشان کم شده است. مقایسه با متوسط کسری سالانه در دوره 84-1369 نشان می‌دهد که روند کاهش ذخیره مخزن شدت بیشتری پیدا نموده است.

با نزول سطح آب، EC و میزان کلرور آب زیرزمینی در بیشتر نقاط نمونه برداری افزایش داشته و به عنوان مثال در منطقه شمال شرق سن سن EC از 4000 در سال 1344 به 9500 در سال 1384 و کلرور از 700 به 2000 افزایش یافته است. آنالیز 21 نمونه انتخابی در خردادماه 1384 مشخص نموده است که به جز دو مورد همه نمونه ها دارای سختی بیشتر از حد مجاز (375 میلی گرم بر لیتر) هستند که برای مصرف شرب اثرات منفی دارد. همچنین بررسی ها نشان داده است که فقط در 5 نقطه از دشت، آب زیرزمینی برای کشاورزی آن هم در صورت زهکشی درست خاک مناسب است.

در دشت کاشان چاههای عمیق و نیمه عمیق مربوط به کشاورزی و دامداری و فضای سبز در مجاورت چاههای شرب و بهداشتی قرار دارند. گذشته از تاثیر قابل ملاحظه حدود 420 میلیون متر مکعب برداشت سالیانه و آثار درازمدت آن بر روی پایداری و بقای سفره آب زیرزمینی دشت کاشان از نظر کمی، تاثیر برداشت 387 میلیون مترمکعب آب برای مصارف کشاورزی و دامداری و فضای سبز بر روی کیفیت آب سفره آب زیرزمینی نیز چشمگیر است. همیشه بخشی از آبی که در بخش کشاورزی استفاده می شود به همراه سموم شیمیایی مورد استفاده کشاورزان به سفره باز می‌گردد. در ادامه گزارش به این موضوع و تغییرات کیفی دراز مدت آب سفره پرداخته می‌شود.

برای شناخت وضعیت کیفی آب از نظر شرب، نتایج حاصل از 21 نمونه انتخابی در خردادماه 1384 بر روی دیاگرام شولر رسم شده است. بر اساس این نتایج تنها چهار مورد از نمونه‌ها از نظر شرب قابل قبول بود‌ه‌اند. به استثنای نمونه آب فین کوچک، تمام نمونه‌های آب زیرزمینی دشت کاشان در تقسیمبندی تاد ازگروه آب  لب‌شور با تی دی اس بین 1000 تا 10000 میلی گرم بر لیتر بوده اند.

با توجه به نتایج آنالیز نمونه‌های آب 42 حلقه چاه در بهار 1384 که از شرکت آب و فاضلاب کاشان دریافت شده است، مشخص شده است که تنها 15 نمونه دارای سختی مجاز بوده و کلاس آب این نمونه‌ها برای شرب بر اساس یک طبقه بندی، متوسط تا بد است. 10 مورد از نمونه‌ها بر روی دیاگرام شولر رسم شده و 5 نمونه برای شرب قابل قبول و 5 نمونه دیگر نامناسب بوده‌اند. ضمناً دو حلقه از چاهها دارای نیترات بالاتر از حد مجاز جهانی (45 میلی گرم در لیتر) و در چندین حلقه چاه نیز غلظت نیترات در حال رسیدن به حد بالای مجاز جهانی بوده‌اند. میزان سختی کل نمونه‌های آب در خردادماه 1384 از حدود 260 در بخش شمالی  دشت تا 2650 میلی گرم بر لیتر در شرق بیدگل تغییر داشته است. تمام نمونه‌های آب به جزء دو مورد دارای سختی بیشتر از حد مجاز (375 میلی گرم بر لیتر) بوده که دارای اثرات منفی برای شرب است.

به منظور بررسی کیفیت آب زیرزمینی دشت کاشان برای مصرف کشاورزی از دیاگرام ویلکوکس و نتایج آنالیز شیمیایی 21 نمونه انتخابی در خردادماه 1384 استفاده شده است. بررسی‌ها نشان داده که تنها در 5 نقطه از دشت، آب زیرزمینی برای کشاورزی آنهم در صورت زهکشی بالای خاک مناسب است. این آبها در محدوده فین، یزدل، جنوب آران و بیدگل، جنوب کاشان و قولولو قرار دارند.

با پایین آمدن سطح آب، مقدارEC آب زیرزمینی در بیشتر نقاط نمونه برداری افزایش داشته و به عنوان نمونه در منطقه شمال شرق سن سن از 4000 در سال 1344 به 9500 در سال 1384 رسیده است. همچنین میزان کلرور از 700 به 2000 افزایش یافته است.

تعداد بازديد از اين صفحه : 290